Ik heb in de loop der jaren behoorlijk wat methodieken in mijn rugzak verzameld. Toen ik mijn werk als begeleider begon, geloofde ik oprecht dat het uitbreiden van mijn kennis en het leren beheersen van steeds meer technieken de kwaliteit van mijn werk ten goede zou komen. Hoe meer mogelijkheden ik had om mee te werken, hoe beter ik mensen zou kunnen begeleiden. Ik volgde opleidingen, verdiepte me in verschillende benaderingen en ontdekte telkens nieuwe manieren om mensen te ondersteunen in hun proces. En eigenlijk vond ik dat ook heel boeiend. Er ging een wereld aan mogelijkheden voor me open.
Over mijn aanwezigheid als begeleider maakte ik me aanvankelijk minder zorgen. Ik kreeg regelmatig positieve feedback van cliënten over hoe veilig ze zich bij mij voelden, hoe goed ik kon luisteren en hoe fijn het was om bij mij helemaal zichzelf te kunnen zijn. Dat bevestigde voor mij dat het op dat vlak wel goed zat. En dat was ook zo. Alleen besef ik vandaag dat er een wereld van verschil zit tussen op een goede manier aanwezig zijn en je werkelijk bewust zijn van de kwaliteit van je aanwezigheid. Gaandeweg ben ik gaan ontdekken hoeveel invloed mijn eigen innerlijke toestand heeft op wat er in het contact met een ander mogelijk wordt.
Het verschil zit in de aanwezigheid
Die ontdekking kwam niet zozeer uit boeken of opleidingen, maar vooral uit mijn eigen ervaringen en uit wat ik bij mijn cliënten heb mogen zien gebeuren. Ik ben steeds meer gaan beseffen dat de kwaliteit van mijn aanwezigheid minstens zo bepalend is als de methodiek die ik gebruik.
Een goede beheersing van een methodiek doet er absoluut toe. Weten wat je doet, begrijpen waarom je iets doet en kunnen inschatten wanneer een bepaalde interventie passend is, maken wel degelijk verschil. Maar de manier waarop je die methodiek hanteert, wordt onvermijdelijk gekleurd door de aanwezigheid van waaruit je werkt.
Met exact dezelfde methodiek kun je een heel andere ervaring creëren. Een techniek kan op papier helemaal kloppen en toch weinig beweging brengen wanneer degene die ze toepast zelf niet helemaal aanwezig is. Misschien ben je met je gedachten ergens anders, twijfel je aan jezelf of voel je je onzeker over wat er gebeurt. Misschien raakt het verhaal van de ander iets in jezelf, waardoor je ongemerkt vanuit je eigen geschiedenis begint te reageren. Of misschien voel je de behoefte om iets te doen, omdat het moeilijk is om bij het niet-weten of de machteloosheid te blijven.
Je grijpt naar een interventie, zoekt naar een ingang of probeert wat richting te geven aan het proces. Niet noodzakelijk omdat de ander dat nodig heeft, maar omdat jijzelf op dat moment behoefte hebt aan houvast.
Dat is menselijk en het overkomt ons allemaal. Ook als begeleider neem je jezelf immers mee in de ruimte. Je brengt niet alleen je kennis en vaardigheden mee, maar ook je eigen geschiedenis, gevoeligheden, overtuigingen en overlevingsmechanismen. Die verdwijnen niet omdat je een opleiding hebt gevolgd of inmiddels heel wat ervaring hebt opgebouwd. Ze kunnen ongemerkt mee bepalen hoe je een methodiek hanteert en hoe je reageert op wat er bij de ander gebeurt.
Aanwezigheid begint vóór de ontmoeting
Daarom ben ik vandaag veel bewuster bezig met wat ik zelf nodig heb om werkelijk aanwezig te kunnen zijn. Die aanwezigheid begint voor mij niet pas op het moment dat een cliënt binnenkomt. Ze begint eigenlijk al voordien.
Ik neem de tijd om te voelen hoe ik er zelf bij zit, wat er eventueel nog in mij om aandacht vraagt en of ik voldoende ruimte ervaar om me beschikbaar te maken voor de ander. Soms betekent dat dat ik eerst nog iets moet afronden, dat ik tijd voor mezelf nodig heb of dat ik bewust even uit de drukte stap. Ik wil niet zomaar van het ene gesprek in het andere rollen en verwachten dat mijn aanwezigheid vanzelf wel volgt. Ik heb geleerd dat ik daar zelf verantwoordelijkheid voor kan en moet nemen.
Want wanneer ik me niet veilig genoeg voel bij wat er gebeurt, wordt het moeilijker om beschikbaar te blijven voor de ander. Mijn eigen automatische reacties kunnen het overnemen. Misschien ga ik controleren, analyseren, verklaren of sturen. Misschien probeer ik het ongemak zo snel mogelijk weg te nemen of zoek ik naar de juiste techniek om opnieuw grip te krijgen op de situatie.
Je kunt op dat moment nog zo veel methodieken beheersen, maar ze zullen nooit ten volle tot hun recht komen wanneer je zelf niet voldoende aanwezig kunt blijven.
Van doen naar aanwezig zijn
Dat heeft mijn verhouding tot methodieken veranderd. Ik zie ze vandaag veel meer als instrumenten waaruit ik kan putten wanneer ze iets toevoegen aan wat zich op dat moment ontvouwt. Ik hoef niet voortdurend iets te doen om van betekenis te zijn. Ik hoef ook niet voor elke situatie een techniek achter de hand te hebben.
Soms is een interventie precies wat nodig is. Soms maakt vooral de manier waarop je een methodiek hanteert het verschil. En soms blijkt het veel waardevoller om even niets toe te voegen. Om aanwezig te blijven, waar te nemen en de ander de ruimte te geven om zelf te ontdekken wat er in beweging wil komen.
Dat vraagt misschien wel een andere vorm van vakmanschap dan we doorgaans gewend zijn te ontwikkelen. We besteden in opleidingen vaak veel aandacht aan wat we moeten kennen en kunnen om anderen te begeleiden. We leren technieken, modellen en methodieken, oefenen toepassingen en proberen steeds beter te begrijpen wat er bij mensen gebeurt.
Allemaal waardevol. Maar hoeveel aandacht besteden we eigenlijk aan de mens die deze methodieken hanteert? Aan wat er in onszelf gebeurt wanneer iemand vastloopt, wanneer er heftige emoties ontstaan, wanneer we niet weten wat te doen of wanneer het proces een richting uitgaat die we niet hadden verwacht?
Ik ben steeds meer gaan geloven dat precies daar een belangrijk deel van onze ontwikkeling als begeleider ligt. Niet in het streven om zelf geen onzekerheid of ongemak meer te ervaren, maar in het ontwikkelen van voldoende innerlijke ruimte om ook daarmee aanwezig te kunnen blijven. Om niet onmiddellijk vanuit onze eigen reacties te handelen, maar te kunnen voelen wat er gebeurt en bewust te kiezen hoe we ons daartoe willen verhouden.
Je belangrijkste instrument ben jijzelf
Als ik vandaag terugkijk op mijn eigen ontwikkeling, ben ik blij met de gevulde rugzak die ik heb opgebouwd. Ik zou de kennis en methodieken die ik onderweg heb verzameld niet willen missen. Ze hebben mijn mogelijkheden verruimd en me heel wat geleerd.
Maar ik ben vooral dankbaar voor wat ik doorheen mijn werk met mensen heb mogen ontdekken: dat mijn belangrijkste instrument niet in mijn rugzak zit, maar dat ik het zelf ben. Niet zozeer om wat ik allemaal kan, maar om de kwaliteit van waaruit ik aanwezig kan zijn.
Blijf dus gerust je rugzak vullen. Blijf nieuwsgierig, blijf leren en blijf je methodieken verfijnen. Maar vergeet onderweg niet om ook aandacht te besteden aan degene die ze hanteert. Want uiteindelijk is het niet alleen belangrijk welke instrumenten je ter beschikking hebt, maar vooral wie je bent wanneer je ze gebruikt.
In module 1 van mijn opleiding Lichaamsgericht traumawerk besteden we uitgebreid aandacht aan die kwaliteit van aanwezigheid. Want je belangrijkste instrument ben jijzelf. En ook de kwaliteit van dat instrument kan je verder ontwikkelen.
