Een techniek werkt pas wanneer er voldoende veiligheid is om iets nieuws toe te laten.
Lange tijd dacht ik dat ik pas echt goed traumawerk kon doen wanneer ik voldoende technieken in mijn rugzak had. Dus bleef ik opleidingen volgen. Telkens opnieuw kwam ik iets tegen wat me raakte, iets wat nieuwe mogelijkheden bood om mensen te begeleiden en wat me uitnodigde om verder te ontdekken. Ik ging op reis, leerde nieuwe methodes kennen en verdiepte mijn vaardigheden. Die opleidingen hebben me veel gebracht, niet alleen in mijn werk, maar ook in mijn persoonlijke ontwikkeling. En toch begon ik na vele jaren iets anders te zien. Hoe meer technieken ik leerde, hoe duidelijker het werd dat de techniek op zichzelf niet bepaalt wat er in een sessie mogelijk wordt. Ze kan richting geven, mogelijkheden openen en houvast bieden, maar er is nog iets anders nodig voordat iemand werkelijk iets nieuws kan ervaren. De techniek is niet het belangrijkste instrument dat je meeneemt naar een sessie. Dat ben jij zelf.
De techniek is niet het belangrijkste
Wanneer we iemand begeleiden, zijn we niet alleen bezig met woorden, vragen of interventies. Er gebeurt voortdurend veel meer dan we bewust kunnen waarnemen. We voelen aan hoe iemand tegenover ons zit, merken veranderingen in de ademhaling op, horen aarzeling in een stem of nemen waar dat iemand zich terugtrekt zodra een gesprek een bepaalde richting uitgaat. Ook zonder dat we er woorden aan geven, proberen we voortdurend in te schatten of het contact prettig voelt, of we onszelf kunnen laten zien en of het veilig genoeg is om iets onbekends toe te laten.
In die ontmoeting spelen onze eigen reacties eveneens een rol. Hoe aanwezig ben ik op dit moment? Ben ik werkelijk aan het luisteren, of ben ik ondertussen al aan het zoeken naar de volgende vraag? Kan ik blijven bij wat zich aandient, ook wanneer ik niet meteen begrijp wat er gebeurt? Of voel ik de neiging om iets te doen, omdat de stilte ongemakkelijk wordt of omdat ik het gevoel heb dat we vooruit moeten? Het zijn geen vragen waarop je altijd een perfect antwoord moet hebben. We zijn allemaal mensen en niemand is voortdurend volledig rustig, aandachtig of in balans. Maar de manier waarop we zelf aanwezig zijn, maakt wel deel uit van de ruimte waarin de ander zich beweegt.
Ik moest dat zelf op een onverwachte manier leren begrijpen.
Wanneer de juiste vraag niet blijkt te werken
Heel vroeg in mijn carrière kwam ik tijdens een loopbaancoachingsgesprek met een klant terecht in een vicieuze cirkel. Geen enkele vraag leek te werken. Ze bleef rondjes draaien in haar hoofd en hoe hard ik ook probeerde om beweging te krijgen in het gesprek, we kwamen geen millimeter vooruit. Ik zocht naar de juiste ingang, stelde nieuwe vragen en probeerde haar te helpen om anders naar haar situatie te kijken. Maar telkens opnieuw belandden we op dezelfde plek.
Op een bepaald moment zei ze: “Het is jouw werk om mij hier uit te halen.”
Ik was geschokt. Mijn eerste gedachte was dat ze zelf helemaal niet leek mee te willen bewegen. Ze moest zich toch ook een beetje openstellen voor het proces? Ik sprak het niet uit, want ik was veel te verbouwereerd door haar opmerking. Ik wist op dat moment niet goed wat ik ermee aan moest. Achteraf heb ik nog vaak aan dat gesprek teruggedacht, en vandaag begrijp ik haar woorden anders dan toen.
Misschien liet ze me op dat moment iets zien wat ik zelf nog niet kon waarnemen. Ik zat heel erg in mijn hoofd en was hard aan het zoeken naar de juiste vraag, de juiste interventie, de juiste beweging die ons uit de impasse zou halen. Ik wilde iets bereiken en was voortdurend bezig met wat ik daarvoor moest doen. Het is goed mogelijk dat mijn klant precies die inspanning voelde. Misschien ervoer ze niet zozeer de ruimte om te ontdekken wat er in haar leefde, maar vooral mijn pogingen om haar ergens naartoe te brengen. Ik kan natuurlijk niet met zekerheid weten hoe zij onze ontmoeting beleefde, maar haar opmerking heeft me wel geholpen om mijn eigen aandeel in zo’n gesprek te onderzoeken.
Want wat gebeurt er wanneer ik als begeleider zo hard bezig ben met het vinden van een oplossing dat ik zelf niet meer werkelijk aanwezig ben bij wat er zich tussen ons afspeelt? Ik kan de juiste technieken kennen, de theorie begrijpen en allerlei mogelijkheden zien, en toch iets missen wat op dat moment veel belangrijker is. Misschien hoeft er niet meteen een betere vraag te komen. Misschien is het nodig dat ik eerst opmerk wat er met mezelf gebeurt wanneer we vastlopen. Voel ik ongeduld? Word ik onzeker? Ben ik bang dat ik niet goed genoeg ben als ik geen vooruitgang boek? En probeer ik die ongemakkelijkheid op te lossen door nog harder mijn best te doen?
Dat zijn geen gemakkelijke vragen, want ze raken aan de manier waarop we onszelf als begeleider zien. We willen graag iets kunnen betekenen voor de ander. We hebben kennis opgebouwd, tijd geïnvesteerd in opleidingen en willen die kennis op een goede manier inzetten. Het kan dan lastig zijn om te erkennen dat onze inspanningen niet altijd het gewenste effect hebben. Toch kan juist daar iets waardevols beginnen. Niet wanneer we nog een techniek toevoegen aan onze rugzak, maar wanneer we nieuwsgierig durven worden naar wat er in onszelf gebeurt terwijl we iemand begeleiden.
De begeleider is zelf onderdeel van het contact
Doorheen de jaren is dat inzicht voor mij steeds dieper geworden. Ik hoef niet de perfecte begeleider te zijn en ik hoef ook niet tijdens iedere sessie honderd procent aanwezig te zijn. Dat is niet realistisch. Ik heb zelf dagen waarop ik moe ben, waarop mijn hoofd drukker is of waarop ik meer moeite moet doen om mijn aandacht bij de ander te houden. Het verschil zit voor mij niet in het bereiken van een toestand waarin dat nooit meer gebeurt, maar in het steeds beter leren herkennen van wat er in mezelf speelt en hoe dat mijn aanwezigheid beïnvloedt.
Hoe meer ik gegrond en beschikbaar ben, hoe meer ruimte er doorgaans ontstaat voor de ander om te vertragen, te voelen en te ontdekken wat er onder het vertrouwde verhaal leeft. Dat betekent niet dat mijn rust automatisch de ander rustig maakt, of dat mijn aanwezigheid iedere reactie kan voorkomen. De ander brengt immers ook een eigen geschiedenis, eigen behoeften en eigen grenzen mee. Maar mijn manier van aanwezig zijn kan wel bijdragen aan de voorwaarden waaronder iemand zich durft open te stellen. Ik kan uitnodigen zonder te duwen, ruimte laten zonder me terug te trekken en aanwezig blijven wanneer er iets gebeurt wat ik niet meteen kan verklaren.
Voor mij is dat een wezenlijk verschil met de overtuiging dat ik als begeleider vooral de juiste interventie moet vinden. Een techniek kan iets in beweging brengen, maar de context waarin ze wordt aangeboden, doet ertoe. Dezelfde oefening kan op het ene moment helpend zijn en op een ander moment te veel vragen. Een vraag die iemand uitnodigt om stil te staan bij een gevoel, kan ruimte openen wanneer die persoon voldoende houvast ervaart, maar kan ook overweldigend zijn wanneer er nog onvoldoende ruimte is om bij dat gevoel te blijven. Daarom is het niet alleen belangrijk om te weten wat je kunt doen, maar ook om te leren waarnemen wat er op dit moment mogelijk is.
Dat vraagt meer dan technische kennis. Het vraagt dat je als begeleider ook je eigen binnenwereld leert kennen. Niet om jezelf voortdurend te analyseren of iedere reactie te willen verbeteren, maar om steeds beter te herkennen wanneer je werkelijk aanwezig bent en wanneer je misschien ongemerkt begint te trekken, te duwen of iets te willen oplossen. Want soms ligt de volgende stap niet in wat je bij de ander doet, maar in wat je zelf nodig hebt om opnieuw ruimte te kunnen bieden.
Aanwezigheid begint bij jezelf
Daarom is zelfzorg voor mij geen extraatje naast mijn werk. Ze maakt er deel van uit. Als ik voldoende rust neem en ruimte heb om mijn aandacht te laten zakken, merk ik dat ik ontvankelijker word voor wat er werkelijk gebeurt. Ik kan gemakkelijker luisteren zonder meteen een antwoord te zoeken en ik hoef minder hard mijn best te doen om een gesprek een bepaalde richting uit te sturen. Er ontstaat meer ruimte om te laten gebeuren wat zich aandient, ook wanneer ik nog niet weet waar het naartoe zal leiden.
De natuur helpt mij daarbij. Wandelen, in de tuin werken, een boek lezen tussen de bomen, even stil zijn of bewust contact maken met een boom: het zijn allemaal manieren waarop ik weer dichter bij mezelf kom. En vooral helpt het me om voldoende rust te nemen. Dat laatste is voor mij misschien wel de grootste oefening. Ik heb meer rust nodig dan ik soms zou willen toegeven. Vroeger kon ik dat gemakkelijk interpreteren als iets wat ik moest overwinnen. Ik keek naar wat anderen aankonden en vroeg me af waarom ik niet gewoon hetzelfde kon. Vandaag probeer ik daar anders naar te luisteren. Mijn lichaam geeft vaak eerder dan mijn hoofd aan wat er nodig is. Wanneer ik die signalen serieus neem, hoef ik mezelf minder vaak voorbij te lopen.
Ik merk dat ook in iets eenvoudigs als schrijven. Wanneer ik zelf goed zit, ontstaat een tekst soms bijna vanzelf. De ene gedachte brengt me bij de volgende en voor ik het weet, ligt er iets wat ik graag wil delen. Wanneer ik uit mijn bedding ben, kan ik er een halve dag aan blijven prutsen. Ik probeer woorden te vinden, verander zinnen en blijf zoeken naar iets wat niet wil komen. Natuurlijk is schrijven ook gewoon werk en vraagt het soms inspanning, maar ik herken het verschil tussen de inspanning die hoort bij het proces en het krampachtige zoeken waarbij ik steeds verder van mezelf verwijderd raak.
In een sessie kan iets soortgelijks gebeuren. Soms ontstaat er vanzelf ruimte voor een volgende stap. Soms is er vooral herhaling, stilte of verwarring. Dat hoeft niet meteen te betekenen dat er iets fout loopt. Misschien is er tijd nodig. Misschien is het moment nog niet daar. En misschien vraagt de situatie juist om een andere interventie of om een duidelijke grens. Het verschil zit niet in het blind vertrouwen dat alles vanzelf goed komt, maar in het vermogen om waar te nemen wat er gebeurt en daarop af te stemmen, in plaats van vanuit mijn eigen ongemak steeds meer te gaan doen.
Veiligheid als vertrekpunt
Zelfzorg alleen is echter niet het hele verhaal. Je kunt veel wandelen, rusten, mediteren of tijd doorbrengen in de natuur en toch merken dat het moeilijk blijft om werkelijk aanwezig te zijn wanneer je met de kwetsbaarheid van een ander werkt. Misschien raak je zelf gemakkelijk overspoeld door emoties, voel je een sterke drang om de ander te helpen of vind je het lastig om bij onzekerheid te blijven wanneer je niet meteen weet wat je moet doen. Dan kan het nodig zijn om ook dieper te onderzoeken wat veiligheid voor jou betekent en wat er in jou gebeurt wanneer je naast iemand zit die het moeilijk heeft.
Daarom beginnen we in mijn opleiding lichaamsgericht traumawerk niet met technieken. We beginnen bij veiligheid. Niet alleen met begrijpen wat veiligheid betekent voor iemand die met spanning, angst of oude ervaringen leeft, maar ook met het zelf ervaren van wat er gebeurt wanneer je kunt vertragen, voelen en opmerken hoe je reageert in contact met een ander. Je leert herkennen wanneer je aandacht naar je hoofd schiet, wanneer je iets wilt oplossen, wanneer je je afsluit of wanneer je juist te veel meegaat in wat de ander ervaart. Van daaruit kun je onderzoeken wat je nodig hebt om opnieuw meer aanwezig te zijn.
Dat leerproces vraagt tijd en ruimte. Je kunt niet alles wat je hierover moet leren uitsluitend met je verstand begrijpen. Sommige dingen worden pas duidelijk wanneer je ze zelf ervaart, wanneer je merkt hoe het voelt om bij iets ongemakkelijks te blijven of wanneer je ontdekt dat je een grens mag aangeven zonder het contact te verliezen. In mijn opleiding maken we daarom bewust ruimte om te vertragen, te voelen, te onderzoeken en te oefenen. Niet om een perfecte staat van aanwezigheid te bereiken, maar om steeds vertrouwder te worden met wat er in jezelf gebeurt terwijl je naast een ander aanwezig bent.
Ook de kleine groepen zijn daarin belangrijk. Wanneer er maar een beperkt aantal deelnemers is, kan er meer ruimte zijn voor ieders proces, voor vragen die nog geen antwoord hebben en voor ervaringen die tijd nodig hebben om te landen. Er hoeft niet voortdurend nieuwe informatie te worden aangeboden of een volgende techniek te worden geoefend. Soms zit de waarde juist in het blijven bij wat zich aandient en ontdekken wat daar mogelijk wordt wanneer niemand haast heeft om verder te gaan.
De kwaliteit van de interventie begint bij de begeleider
Misschien is dat voor mij de belangrijkste verschuiving geweest in mijn ontwikkeling als begeleider. Ik ben niet gestopt met opleidingen volgen en ik vind technieken nog altijd waardevol. Ik blijf nieuwsgierig naar wat er mogelijk is en hoe we mensen op verschillende manieren kunnen ondersteunen. Alleen verwacht ik niet meer dat een steeds grotere verzameling technieken me vanzelf tot een betere begeleider maakt. Ik ben steeds meer gaan begrijpen dat de manier waarop ik aanwezig ben, mede bepaalt hoe ik mijn kennis inzet en hoe ik afstem op wat de ander nodig heeft.
Dat vraagt een andere vorm van deskundigheid dan alleen weten welke interventie je wanneer kunt toepassen. Het vraagt dat je jezelf voldoende kent om te merken wanneer je vanuit rust en nieuwsgierigheid handelt en wanneer je misschien vanuit onzekerheid, haast of de behoefte om iets te bereiken begint te werken. Het vraagt ook de bereidheid om niet altijd meteen te weten wat de volgende stap moet zijn. Soms is het waardevol om even niets te doen, te luisteren en te voelen wat er in het contact gebeurt. Soms is het nodig om wel in te grijpen, een andere richting te kiezen of te erkennen dat iets op dit moment niet werkt. Aanwezigheid betekent niet dat je alles maar laat gebeuren. Ze helpt je juist om beter te onderscheiden wat er nodig is.
Wanneer ik terugdenk aan die klant die me vroeg om haar uit haar vicieuze cirkel te halen, ben ik blij dat haar opmerking me is bijgebleven. Ik kon haar toen niet geven wat ze van mij verwachtte, en ik weet nog altijd niet precies wat er op dat moment tussen ons gebeurde. Maar haar woorden hebben me wel uitgenodigd om verder te kijken dan mijn zoektocht naar de juiste vraag. Ze hebben me geholpen om te ontdekken dat mijn eigen aanwezigheid geen bijkomstigheid is bij het werk dat ik doe. Ze maakt er deel van uit.
De techniek is wat je kunt inzetten. Je aanwezigheid bepaalt mede hoe je die techniek inzet, hoe je de ander ontmoet en hoeveel ruimte er ontstaat om samen te onderzoeken wat er mogelijk is. En misschien begint het verdiepen van je vakmanschap daarom niet altijd bij de volgende opleiding of de volgende methode, maar soms bij een veel eenvoudigere vraag: hoe ben ik eigenlijk aanwezig wanneer ik tegenover iemand zit?
Niet omdat er iets aan jou ontbreekt en ook niet omdat je altijd rustig of volledig in balans zou moeten zijn. Maar omdat de kwaliteit van je begeleiding niet alleen voortkomt uit wat je weet en wat je kunt, maar ook uit de relatie die je met jezelf hebt terwijl je de ander ontmoet.
